Қазақша

Ашамайға мінгізу

  Баланың сана-сезімін жетілдіру үшін жасалатын тәрбиелік салттың бірі — осы ашамайға мінгізу салтанаты болып табылады.

   Жас бала есі кіріп 6-7 жасқа келген соң оған жеке тай атап, ашамай істетіп қамшы өріп “сен азамат болдың” деген сенім ұялатып, үйретілген жуас тайға әсем ашамай ерттеп мінгізіп, жүргізеді. Бүл баланың көңілін өсіреді, басқа балалар алдында мерейі көтеріліп, мақтаныш сезімде болады, тез есейеді. Оны еңбекке, адамгершілікке тәрбиелеудің ұлттық әдістемелік жолдың бірі — осы ашамайға мінгізу арқылы көрінеді.

Тұсаукесер

Сәбиді қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасалатын ғұрып, ырым. Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады. Сол жіппен баланың аяғын кәдімгідей тұсап, аяғын жылдам басатын әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарга кестірмейді. Тұсауы кесілген баланы қолынан ұстап тез жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-анасы тұсау кесушінің кәдесін береді.

Бесікке салу

Бесік қасиетті, киелі құтты мүлік, сәбидің алтын үясы болып есептеледі.

Ел іші алтын бесік деген сөз бесіктің құдіретін көрсетеді. Жаңа туған баланы бесікке салу да халқымыз үшін елеулі дәстүрдің бірі. Бесікке салу жолы үлкен немесе елдің тәрбиелі, өнегелі әжелеріне, әйелдерге тапсырылады. Ол бесікті отпен аластап тыштырма жасап алып, баланы бесікке бөлейді. Бесік үстіне жеті түрлі кадірлі, таза заттар қойылады. Бесікке салған адамға “бесікке салар” яғни кәделі сый беріледі.

Бесіктің сәби денсаулығына, тазалығына пайдасы өте зор. Бесіктегі сәбидің бойы, қол аяғы түзу, ширақ болады. Сондай-ақ бесік баланы кездейсоқ құлаған заттан, суық пен ыстықтан да қорғайды. Пәле-жаладан сақтасын деп ырымдап, оған тұмар, бүркіт тұяғы, жыланның бас сүйегі, кірпі сияқты заттар тагып қояды.

Бесік ағаштан, негізінде талдан иіп жасалады. Себебі тал басқа ағаштай емес йілмелі морт сынбайды, күрт түспейді, жат иісі болмайды. Бесіктің мынадай құрал-жабдықтары болады: жастық, мамық, жөргек, түбек, шүмек, қолбау т.б.

Қырқынан шығару

Қазақ халқының ғұмырында жеті, тоғыз, отыз, қырық бір сандары қасиетті деп есептеледі. Мысалы “Жеті жарғы”, “Жеті қазына”, “Бір тоғыз”, “Үш тоғыз”, “Қырықтың бірі — қыдыр” деген қағидалар осы сандық ұғымынан пайда болған.

Соның бірі — баланы “қырқынан шығару” дәстүрі. Әдетте баланың туғанына қырық күн толған соң оны ыдыска қырық бір қасық су құйып шомылдырады.

Бұл — ресми дәстүр. Оған үлкен әжелер, әйелдер қатысады, кәде беріледі, дастархан жайылады. Сәбидің қарын шашы алынып, оны сәбидің өзінің киіміне матаға орап тігіп қояды. Мұндағы мақсат ертеде сурет болмағандықтан баланың, сәби кезінен ескерткіш ретінде сақтаудан шыққан.

Баланы қырқынан шығарудың тағы бір ерекше маңызы бар. Қырық күннен кейін сәби ширап, көз тоқтатады, кұбылыс, дыбысты сезе бастайды. Қырқынан шығару салты міне, осыған байланысты шығып, ол сәбидің жан-жүйесінің калыптасып дені сау болып өсуіне деген ақ тілектен шыққан.

Ат қою

Жаңа туған сәбиге ат қою — ерекше салтанатты ғұрыптардың бірі. Ат қоюға қазақ халқы ерекше көңіл бөлген.

Әрине алдымен жақсы есімдер мен елге әйгілі адамдардың атын қойған.

Сонымен бірге бала есімін жақсы, беделді кісілерге қойғызып, батасын алуды да ұмытпаған.

Шілдехана

Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатын ойын-сауық, той. Мұнда “балаңыздың бауы берік болсын” дегендей құтты болсын айтылады, жастар жиналып ән салып, домбыра тартып, өлең, жыр айтады. “Шілдеханаға шақырумен де, шақырусыз да бара береді. Шілдехана — өмірге адам келгенінің және оған қуанудың бір белгісі.

Бала туғаннан кейін жан-жақтағы жақындарға сүйіншіге ат шаптырылады.

“Ұл туғанға күн туады”, “Қыз туғанға ай туады” деп бала туғаннан сүйінші сұраушылар ұл туса — “атұстар”, қыз туса — “көйлек тігер” деп хабарлайды.

Осы сөздің өзінде де қазақтың сыпайы сөйлейтін әдептілік мінезі, мәдениеттілік калпы тағы аңғарылып тұрған жоқ па!

Осы жерде жаңа туған сәбидің “жолдасы” туралы айтпай кетуге болмайды. Бұрын әжелер баланың “жолдасын” алып, жуып, орап оны аяқ баспайтын, ит-құс ала алмайтын жерге қастерлеп көмген. “Жолдасты жуған адамға кәде беріледі. Егер “жолдасы” далаға тасталса, әйел ауруға ұшырайды деген сенім бар. Сол сияқты әйел ылғи қыз туа берсе, онда туып жатқан баланың “жолдасын” алып, босанган әйелдің басынан айналдыратын да ырым бар. Сонда келесі бала ұл болып туады деген сенім болған. Халықтың мұндай салт, ырымдарының бәрін жоққа шығара беруге болмайды.

Кіндік кесер

Ел ішінде “кіндік шешесі” немесе нәресте туған сәтте оның кіндігін кесетін әйелдер дайын тұрады. Кейде олардың “жол менікі” деп таласатын кездері де болады. Кіндік кесу — мәртебелі, абыройлы іс. Байыпты әжелердің шешімімен кіндік кескен әйелге “кіндік кесер” кәдесі беріледі. Бұл да жолы бөлек кәде. Кейін де “кіндік шеше” деп аталатын әлгі әйел сол баланың анасы есепті құрметке ие болады. Кіндік баласын оның өз анасынан кем санамауы керек.

“Кіндік шеше” кейін келіп бала үйінен өз қалауын да ала алады. Баланың кіндігі түскеннен кейін де жасалатын халықтық ырымдар көп. “Елдің қорғаны болсын” деп ер баланың кіндігін атшаптырым жерге апарып көмеді.

“Қыз отбасының тірегі болсын” деп от орнына немесе табалдырыққа көмеді.

Жарысқазан

Әйелдер босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл-желпі тамақ істеп оны босанатын әйелден бүрын пісірмек болып “жарысады”.

Халық ұғымы бойынша туатын бала “жарысқазанға” қатысып, одан бұрын өмірге келуге тырысады деп түсінген.

 

Картинки по запросу кимешек

Кимешек кигізу

Жас келін түскен жерінде бір жылға дейін желек жамылып жүреді. Ойын — тойға барғанда сәукелесін де киіп барады (қазақ әулетінде сәукелені ұзатар кезінде ғана киеді).

Келін болып түскеннен соң шешіп алып қояды.

Жас келін перзентті болған соң ауыл әйелдері, бәйбішелер әдейі жиналып келіп, келінге кимешек кигізеді. Бұл келіннің ана болған кезі.

Неке қияр

Неке — қасиетті ұғым, беріктік шарты. Қазақ халқы мұны “ақ неке” деп ардақтайды. “Ақ некелі жарым” деп мақтанады. Бас қосқан ер мен әйелдің міндетті түрде некесі қиылады. Ол көпшілік алдында жасалады. Қосылған бірақ некесі қиылмаған адамдарды халық “некесіз” деп сөккен және оларға салқын қараған. Олардың балалары да “некесіз туған” деген жаман атқа қалған.

Ауыз әдебиетінде неке қияр кезінде айтылатын куәлік сөз бар. “Неке қияр сөз” деп неке қияр кезде екі арада жүретін екі куәнің күйеу мен қыздың ырзалығын сұраған уақытта айтатын сөздерін айтамыз.

Беташар

Жаңа түскен келінді “беташар” дәстүрі жасалмай ешкім көре алмайды. Оны көру үшін әдейі “беташар” жасалады. Оған тойға жиналған туыс-туғандар тегіс қатынасады. Жас келіннің екі жағында екі көргенді келіндері түрады. Мұнда “Беташар” жыры айтыла отырып, келінге оның атасы, енесі, оның басқа туыстары таныстырылын. келін оларға сәлем жасайды. Сәлем жасаған адамдар “көрімдік” береді. Бет ашатын жігіт ән-жырды желдірте, коңілді көтере жыр төгуі керек.

“Беташар” тойдың басы әрі сәні, жас келіннің жаңа омірге бет алғанын білдіретін қызықты, салтанатты, ажарлы дәстүрлердің бірі.

Келін түсіру

Біздің халқымыз үшін де дүниедегі қызық пен қуаныштың ең бастысы — осы келін түсіру. Бұған бүкіл ауыл болып атсалысады, бірге қуанады, бірге тойлайды.

Қазақ салты бойынша келінді ауылға көлікпен әкелмейді. Бір қырдың астына жеңгесімен бірге түсіріп кетеді. Ауылдың қыз-келіншектері жас келіннің алдынан шығып, ешкімге көрсетпей шымылдық ішіне кіргізіп әкеледі. Ақ босағаны оң аяқпен аттайды. Шашу шашылады. Құтты болсын айтылады. Келінді шешесі, жеңгесі, сіңлілері ертіп әкеледі.

Шымылдық ішінде жас қыздармен отырған келінді көруге әркім-ақ асығады. Жұрт жиналған сәтте салтанатпен “Беташар” басталады.